Boşanma sürecinin en çok merak edilen ve çoğu zaman en çekişmeli konularından biri, evlilik süresince edinilen malların nasıl paylaşılacağıdır. Ev, araba, birikim, şirket hissesi ya da emeklilik ödemeleri söz konusu olduğunda eşler arasında ciddi anlaşmazlıklar yaşanabilmektedir. Türk hukukunda mal paylaşımı, boşanmanın duygusal boyutundan bağımsız olarak, kanunda ayrıntılı biçimde düzenlenmiş teknik bir tasfiye sürecidir. Bu yazıda, halen yürürlükte olan yasal mal rejimi olan edinilmiş mallara katılma rejiminin temel esaslarını anlaşılır bir dille ele alıyoruz.
Konuya girmeden önce önemli bir tarihsel ayrıma değinmek gerekir. 1 Ocak 2002 tarihinde yürürlüğe giren 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu ile yasal mal rejimi değişmiştir. Bu tarihten önce eşler arasında kural olarak mal ayrılığı rejimi geçerliydi; yani her eş kendi adına kayıtlı malın sahibi sayılıyor ve diğer eşin bu mal üzerinde kural olarak bir talep hakkı bulunmuyordu. 2002 sonrasında ise, eşler kanunda öngörülen şekilde yapacakları bir mal rejimi sözleşmesiyle başka bir rejimi seçmedikçe, edinilmiş mallara katılma rejimi uygulanmaktadır. Evliliği 2002 öncesinde başlayıp devam eden çiftlerde ise kural olarak 2002 tarihine kadar edinilen mallar için mal ayrılığı, bu tarihten sonra edinilenler için katılma rejimi hükümleri dikkate alınır. Bu ikili yapı, uzun süreli evliliklerde tasfiye hesabını önemli ölçüde etkiler.
Edinilmiş mallara katılma rejiminin kalbinde, kişisel mal ile edinilmiş mal ayrımı yatar. Edinilmiş mallar, kabaca ifade etmek gerekirse, evlilik birliği içinde emek ya da karşılık verilerek elde edilen değerlerdir: maaş ve ücretler, sosyal güvenlik kurumlarının yaptığı ödemeler, çalışma gücünün kaybı nedeniyle ödenen tazminatlar, kişisel malların gelirleri ve edinilmiş malların yerine geçen değerler bu kapsamdadır. Kişisel mallar ise evlilikten önce sahip olunan mallar, miras yoluyla ya da bağış gibi karşılıksız kazanma yoluyla edinilen değerler, yalnızca kişisel kullanıma yarayan eşyalar ve manevi tazminat alacaklarıdır. Kişisel mallar tasfiyede paylaşıma girmez; paylaşımın konusu edinilmiş mallardır.
Sık yapılan bir yanlış anlamayı da düzeltmek gerekir: Katılma rejimi, malların yarı yarıya aynen bölüşülmesi anlamına gelmez. Boşanma halinde her eş kendi malının maliki olarak kalır; ancak diğer eşin edinilmiş mallarının borçlar çıkarıldıktan sonra kalan net değeri, yani artık değer üzerinden alacak hakkı doğar. Katılma alacağı adı verilen bu hak, kural olarak artık değerin yarısına karşılık gelen bir para alacağıdır. Örneğin evlilik içinde eşlerden biri adına satın alınan bir taşınmaz, tapuda kimin adına kayıtlı olursa olsun, edinilmiş mal niteliğindeyse diğer eşe bu malın artık değeri üzerinden alacak hakkı tanır.
Uygulamada karşılaşılan bir diğer önemli kavram değer artış payıdır. Bir eş, diğer eşe ait bir malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına hiç ya da uygun bir karşılık almaksızın katkıda bulunmuşsa, tasfiye sırasında bu malda meydana gelen değer artışından katkısı oranında pay talep edebilir. Örneğin bir eşin, diğerinin kişisel malı olan arsaya yapılan ev için birikimini harcaması bu kapsamda değerlendirilebilir. Katkının ispatı büyük önem taşıdığından, banka kayıtları, ödeme belgeleri ve benzeri deliller bu tür davalarda belirleyici olabilmektedir.
Denkleştirme ise bir eşin kendi malvarlığı içindeki kaymaları düzeltmeye yarayan bir hesap kalemidir. Bir eşin kişisel mallarına ilişkin borçlar edinilmiş mallardan ödenmiş ya da tersine edinilmiş mallara ilişkin borçlar kişisel mallardan karşılanmışsa, tasfiye sırasında bu geçişler denkleştirme yoluyla hesaba katılır. Örneğin miras yoluyla gelen paranın evlilik içinde alınan bir aracın bedeline harcanması halinde, bu tutar tasfiye hesabında ayrıca gözetilir. Bu nedenle mal rejimi tasfiyesi, çoğu zaman bilirkişi incelemesi gerektiren ayrıntılı bir hesaplama sürecidir.
Bilinmesi gereken önemli bir usul kuralı da şudur: Mal rejiminin tasfiyesi, boşanma davasının içinde kendiliğinden görülmez; ayrı bir dava ile talep edilmesi gereken bağımsız bir uyuşmazlıktır. Mal rejimi, boşanma davasının açıldığı tarih itibarıyla sona ermiş sayılır ve tasfiyeye esas malvarlığı kural olarak bu tarihe göre belirlenir; ancak tasfiye davasının sonuçlandırılabilmesi için genellikle boşanma davasının kesinleşmesi beklenir. Uygulamada tasfiye davası boşanma davasıyla birlikte ya da sonrasında açılabilmekte, mahkemeler boşanmanın kesinleşmesini bekletici sorun yapabilmektedir. Bu ayrım, hak kaybı yaşamamak adına sürecin başından itibaren doğru planlanmasını gerektirir.
Zamanaşımı konusu da ihmal edilmemelidir. Mal rejiminin tasfiyesinden doğan katılma alacağı talepleri süresiz ileri sürülemez; Yargıtay'ın yerleşik uygulamasında bu alacaklar için boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren işlemeye başlayan on yıllık genel zamanaşımı süresi kabul edilmektedir. Süre uzun görünse de delillerin zamanla kaybolması, tanıkların ulaşılamaz hale gelmesi ve malvarlığında değişiklikler yaşanması gibi nedenlerle taleplerin gecikmeden gündeme getirilmesi her zaman daha sağlıklıdır. Somut olayın özelliklerine göre sürelerin başlangıcı ve hesaplanması farklılık gösterebileceğinden, bu konuda erken aşamada hukuki değerlendirme yaptırmak önem taşır.
Mal paylaşımı uyuşmazlıklarının tamamının çekişmeli bir dava ile sonuçlanması gerekmez. Katılma alacağı ve değer artış payı gibi talepler, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği malvarlığı hakları olduğundan, eşler bu konularda anlaşarak sonuca ulaşabilir; anlaşmalı boşanma protokollerinde mal rejimine ilişkin düzenlemelere yer verilmesi de mümkündür. Bu nitelikteki mali uyuşmazlıklar ihtiyari arabuluculuğa elverişli kabul edilmekte olup, arabuluculuk süreci taraflara daha hızlı, daha az yıpratıcı ve kontrolün kendilerinde olduğu bir çözüm imkanı sunabilmektedir. Hem avukat hem arabulucu olarak görev yapan Av. Semra Canpolat, yüksek lisans tezini de edinilmiş mallara katılma rejimi üzerine hazırlamış olup, bu alandaki akademik birikimini uygulamadaki deneyimiyle birleştirmektedir.
Sonuç olarak boşanmada mal paylaşımı; evliliğin başlangıç tarihi, malların edinilme biçimi, kişisel ve edinilmiş mal ayrımı, katkı ve denkleştirme hesapları ile usul kuralları bir arada değerlendirilmesi gereken çok boyutlu bir alandır. Her evliliğin mali geçmişi kendine özgü olduğundan, sürecin nasıl ilerleyeceği ve taleplerin kapsamı somut duruma göre değişir. Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup hukuki tavsiye niteliği taşımamaktadır; kendi durumunuza ilişkin sağlıklı bir yol haritası için mutlaka bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.